Nunatta inuisa nammineq aatsitassanik ujaasilernissaat inerisaaffigaarput.
Nanivaa isumaqartinneqarpoq ”Ujagartik nassaaraat”
Nanivaa tassaavoq kalaallinit siaruarterivittut aallaavissatut suliaq siusissumik aatsitassanik ujaasinermi atorneqarsinnaasoq, tassani nuna tamakkerlugu qanigisaminni innuttaasut misiligutissatut tigusaannik suliaqarfik, Sisimiuni misissoqqissaarneqartartussanik taannalu kalaallinit suliamit paasissutissaasivimmik iluarsartuussatut inerisagaalluni. Pilersaarutigaarput ukiut 10-15 atorneqassasut suliatta ineriartortinneqarnerani, isumaqarattami periarfissat annersarissagaat ataavartussamik pilersitsineq.
Ingerlatseqatigiiffiup ingerlatsisui tassaapput:
- Samo Olsen — geografimik ilinniarsimasoq, Københavns Universitet, 2003
- Aaju Simonsen — ujarassiooq, Aarhus Universitet, 2021
- Christina Johnsen — inatsisileritooq, Aalborg Universitet, 2012
- Julius Stöber-Olsen — datalogimi bacheloriusoq, TU Berlin, 2025
Katersugaraagut, makkunatigut atugassani, nunamut ilisimatusarnermut tunngasut kiisalu ujarassiuutut nunasiorluni suliaqarnernit paasissutissanik pissarsiarineqartut, inatsisit tungaasigut aamma aningaasarsiutitut sulianik atassuteqaatitut qarasaasiatigut inerisaalluni aaqqissuussinerni atorneqartussat. Suleqataasut tamarmiullutik Kalaallit Nunaat aallaavigaat, tamannaavorlu ataatsimoorussaasutut nunagisamik tunngavilimmik suliniuteqarnerup nappatigisaa.
Siaruarterivittut aallaavik
Nanivaa sisamanik imminnut atasunik tunngaveqarpoq.
Nanivaa-app’imi nassuiaatit atorlugit nunap inui misiligutissanik aallersut aqqutissiuunneqarsinnaapput nunap suatungaani periarfissanik soqutiginaatilinnut toraarsinnaasaannik taamalu paasissutissat nunap suatungaaniiffimmiit toqqaannarluni nassiussuunneqarsinnaallutik. Ujarassiornermi sakkut atugassat nunaqarfinni kikkulluunniit atorsinnaasassaattut inissinneqassapput, taamaasilluni kinaluunniit misiligutissanik katersinermut peqataasinnaalerlutik. Nunatsinni misiligutissatut katersat Sisimiuni laboratoriap, nunanut allanut aallarutinngikkaluarlugit, misissoqqissaarneqartarnissaat suliarissavai, taamalu teknikikkut piginnaasaqarnerit nunagisami imminermi ineriartortinneqassallutik. Silassorissuusiaq (AI) periutsimi atorneqartillugu misiligutissatut katersanit paasissutissat pissarsiarineqartut ingerlaavartumik ineriartortinneqartassapput periuserisami ilikkakkat atorneqartassammata tulliani misiligutissanik tigusiffissaasinnaasup sumiiffissisinnaaneranut.
Nanivaami sisamanik imminnut atasunik tunngaviit ukioq kaajallallugu suliffiusinnaasunik pilersitsivittut tunngaviliisuussapput. Aasaanerani umiatsiamik sumiiffiit tikissinnaavagut, ukiuuneranilu qamuterannik qimussimilluunniit tikinneqarsinnaasassallutik. Aqqutit tamakku atorlugit piorsarneqassaaq kisitsisit atorlugit paasissutissiornerni tunngavissaqalersitsinissaq annertuumik sukkasuumillu. Nunap assingi ujarassiornerni atugassat pitsaanerulissapput ersarinnerulerlutik taamalu misiligutissanik katersuinermi aningaasartuutit malunnaatilimmik appartinneqassallutik.
Nunap inuisa suleqataanerisa pitsaaqutaat
Nammineq nunagisami innuttaasunik toqqammaveqarneq tassaavoq ungasinneq isigalugu anguniagaqarnermi pitsaaqutaasussaq siullerpaaq.
Inoqarfimmiut/Nunaqarfimmiut nuna silalu ilisimavaat, sikut apullu pillugit paasisimasallit, ilisimagaat ornitassamut aqqutit sumiiffiinik taamatuttaaq ukiup qanoq ilinerani atussaasarnerinik. Tamakkuninnga qanigisanik ilisimasaqarnerit misiligutitut tiguneqartunik tamanik naleqarnerulersitsisuussapput paasisimasaqarnerulernikkut. Pissutaavorlu nunap immikkoortuani sukumiinerusumik paasissutissaqarnerulerneq ujaqqamit tigusamit pisunik, kuuit pillugit, apisarfiisa qanoq issusaasa silallu pissusaanik pissarsiaqartarnikkut, tamakkulu qaammataasat atorlugit paasissutissat pissarsiarineqartartut ilaartugassaraat taamatullu avataanit nalunaarusiarineqartut tapertariissutitut pingaarutilittut issallutik. Inoqarfiit siammasinnerisa avannaaniit kujataanut, kangianiit kitaanut uagutsinnut ukioq kaajallallugu nunap immikkoortuini amerlasuuniit paasissutissaqartitsinerit pissarsiaqartitsisassammata. Tamannalu periusitoqaasunit aasaannakkut ujarassiuut angalatinneqartarnerinit allaanerujussuuvoq.
Paasissutissat qarasaasiatigut suliarineqartartussatut katersorneqartut kalaallit pilersitaanniissapput. Paasisimasat nunami namminermi inerisarneqassapput, taakkuussappullu siunissami aalajangiisarnissani Nunattalu ungasinnerusoq isigalugu pilersaarusiorneqartarnerani isumalluutitut sillimmataalersussat.
Sunik pilersitsisinnaava
Upperaarput, Nanivaa tassaalersinnaasoq kalaallit aatsitassarsiornikkut suliaqarnerini nutaamik aningaasarsiorfiulissasoq ’sukarsuit’ ilaattut aalisarnerup avataaniillu tapiissuteqaatit saniasigut.
Taamatut suliniuteqarnerup kingunerissavaa suliffeqarfinnik ukioq kaajallallugu suliffiusinnaasut pilersiortorneqarneri. Inoqarfinni/Nunaqarfinni misiligutissanik tigooraasartut, laboratoriami teknikeritut suliallit Sisimiuniittut, ilitsersuinermik suliaqartut taamatullu paasissutissanik katersanik misissueqqissaartartut suleqatigiissuteqarfigisaat suliaqarfik nunami namminermi pilersinneqartoq angerlarsimaffeqartorlu. Aatsitassalerinermik Ilinniarfik kiisalu takornarialerinermik ilinniartitaaneq (Outfitterit) suleqatiginerisigut qulakkeerniarparput Nunatsinni inuusuttut suliffeqarfimmi taamaattumi sulilersinnaalernissaat taamalu ilinniarsimasut Nunatsinniiginnarnissaat qularnaarneqassalluni.
Ilinniutinik kalaallisuunik inerisaassaagut meeqqat atuarfianni atortussanik, tassami aatsitassanit atortussiassat pillugit siusissumik qaammaaseqalernissamut aqqutissaammat, meeqqani taamatullumi inersimasuni silatiminni qaarsumik avatangiiseqarlutik peroriartortuni.
Pinngortitaq, akisussaassuseqarneq peqqusersuinnerlu
Nunatsinni pinngortitaq kinaassuseqarnitta ilagaa, ullut tamaasa inuunitsinni ataatsimullu kingornussaqaqatigiinnikkut. Alliartuutigaavut imaq, qaqqat sikulu inuunitta ingerlanera tamaat tunuliaqutsiussatullu illugit, tamannaavorlu qanilaassuseq isiginnittaatsitsinnik ilusilersueqataasoq nunap nammineq isumalluutissarititaanik akisussaassuseqartumik atuineq qanoq isumaqartiginersoq tamatsinnut.
Aatsitassatigut isumalluuteqarneq suliffinnik pilersitsisinnaavoq, nutaanik ilisimasaqalernernik aningaasarsiornikkullu ineriartortitsiffiusinnaasoq. Tamakkuuppulli aamma aalajangerniarnernut imaannaanngitsunut immaqalu aalajangiinernut nuannarineqanngivissunut tunngaviliisuusinnaasut. Qularutissaanngilaq tamatumunnga aallaqqaammulli ilumoorussinerput, ammasumillu passussisarnissarput, soorlumi periusissiarput taamatut suleriuseqarnissamik ersersitsisuusoq.
Periarfissat taamatut ittut aalajangiiffiginiarnerini peqqusersuinneq ammasuunerlu ilaareerput. Pinngortitamut, avatangiisinut inoqarfinnullu kingunerluutigisinnaasai ammasumik eqqartugassaapput, taamalu nalilersorneqarsinnaassallutik akisussaassuseqartumillu passutassaallutik tamanut akisussaassuseqartumik nunap siuinissaanik soqutigisaqartuusunut.
[KL — afventer oversætter]
Ungalliup Qaqqai · Sisimiut avannaatungaanni qaqqat.
Ungalliup Qaqqai ipput Sisimiut–Sarfartoq–Kangerlussuup nunataata ilaani, tamaani nunap ilaani GEUS 1990’ikkunni kuunni kinnernik ujaranngornernik misiligutinik tigusani ersarissumik pissusissamisuunngitsunik uran aamma fosfor akuusarsimasut takussaasimapput. Pissarsiarineqarsimasut tikkuussipput tulleriiutaartunik ataqatigiissuteqartitertoq akulinnik granittinik peralkalinnik, nunap ilaani immikkoortortalik (zoninik) albitiserikkanik kiisalu pegmatittilinnik, tamakkorpiaappullu sananeqaatit taamaattut Nunatsinnut Europamullu siunissaq ungasissoq isigalugu nalituunngortussat.
Ungalliup Qaqqai siaruarterivittut aallaavimmi siullertut ingerlatsiviusussatut toqqagaraavut. Tassani periuseq misilerarluarneqalerluni aallartinneqassaaq, Sisimiuni laboratoriami aatsitassanik atortussiassanik misissueqqissaarnikkut paasiniarneqartassallutik kingornalu misiligutinik nutaanik tigusiffissaasinnaasut sumiiffigisinnaasaannik Silassorissuusiamik periuseqarneq atorlugu tulleriiaarneqartassallutik. Tassa periusissamut aallarniissut, nunamut tamarmut siaruartinniagarput, isumaqarpugullu, matumani aallarniut siulleq maana allanneqartoq.
Sisimiuni laboratoria.
Siaruarterivittut aallaavimmi Sisimiuni laboratoria qitiulluinnarpoq.
Tassani nunamit tamarmit misiligutit misissoqqissaarneqartassapput, tassa Nanivaa-app’i nutaaliaasoq atorlugu misiligutissatut tigusat misissortarnerini taamatullu GEUS-ip misiligutinik katersaanit misissuisarnerni. Laboratoriassaq sanaajussaaq geokemiskimik mineralogiskimillu misissueqqissaarfiusartussatut ukioq kaajallallugu aalajangersimasumik ingerlasussatut, tamannalu isumaqarpoq, akissutisiassat sukkasuumik pissarsiarineqarsinnaaneri paasisallu Nunatsinniiginnassallutik.
Laboratoria kalaallinit pigineqartoq ingerlanneqartorlu assigiinngitsutigut tigussaasunik allannguiffiussaaq. Inernerit tiguneqartalissapput sapaatip akunneri arlaqanngitsut ingerlanerini qaammatit arlallit utaqqeqqaarnagit, pissutigalugu misissugassatut tigusat misissoqqissaarneqartalissammata Nunatsinni. Misissugassatut tigusamit ataatsimit anngaasartuutit 50 procent angullugu appartinneqassapput, qanga periusaasartunut aasaanerani nunasiorluni pissarsiarineqartartunut sanilliullugit avammut aallarullugit misissoqqissaarneqartarneri ilanngullugit. Pilersissavavut nunagisami piginnaaneqarnerit teknikerinik misissueqqissaarnermullu ingerlatsisinnaasunik ilinniartitsinerni, taakkuussappullu sulisorineqartussat kinguaariinnilu tullinnguuttunut maligassiuisuussallutik. Kiisalu Aatsitassalerinermik Ilinniarfimmik suleqateqarnerup laboratoriamik pilersitsineq ilinniarfissatut atugassamik periarfissaritissavaa, tassani ilinniartut sulinermik misiligutissanillu piviusunik passussinissaminnut sungiusarfissaqalissallutik.
Laboratoria toqqammaviussaaq, Nunatta ilua pillugu ilisimasaqarnerup Nunatsinni piorsarneqarneranut tamanullu atorfissaqartitsisinnaasunut periarfissaliinermigut.
Nalorninartoqarnera piviusorsiortuunerlu.
Atortussiassanik aatsitassarsiorneq nalorninartortaqartarpoq, tamannaavorlu uagut tungitsinniit aallaqqaammulli ilungersortumik ilumoorussiffigisarput. Aatsitassarsiornerit arlaqanngitsuinnaat aatsitassarsiorfimmik pilersitsiviusarput, piffissarlu atugassarititaasoq sivisuujuvoq. Agguaqatigiisillugu ukiut 18’ingajaat nassaaqqaarnermiit qallukkanik nioqqutissiulernermut ingerlasarput. Tamanna piviusuuvoq, aatsitassarsiornermik ingerlatsivinni tamani sunniutaasartoq, tamakkulu pillugit periusiarput sanaajuvoq tamakkuninnga passussisinnaasuliatut.
Nalorninartoqarnera annikillisissavarput sisamanik tigussaasunik qanoq iliuuseqarfiginninnitsigut. Najukkap eqqaani nunap pissusiinik ilisimasaqarnerup silamillu ingerlasussanik piareersaanermi aqutsinermilu kukkussutaasinnaasut annikillisissavai, taamatullu nunami sulinermi ullunik atuiffiusunik akitsorsaataasinnaasut, misiligutinillu tigusiffissanik eqqornerusunik paasissutissiisarnerni. Ukioq kaajallallugu nunaqarfinni inuuneq isumaqarpoq, kisitsisit atorlugit paasissutissiornerput sukkanerusumik ingerlasassasoq, aasaanerani sivikitsumik nunasiorlutik ingerlatsisartut pisarnerannit pilertornerusumik. Silassorissuusiamik salliutitsinermi ilikkarneqartassapput misiligutit nutaat tamaasa paasisaqarfigineqarnerini, taamalu nunaminertat ilimanaateqarnerpaat ukkatarineruneqarsinnaalerlutik, taamalu aningaasartuutit ingerlaavartumik ikilisarneqassallutik periusiallu pitsanngorsaatigissallugu. Sisimiuni piginnaasat sukkanerusumik akissuteqaataasassapput kiisalu misiligutitut tigusamut ataatsimut anigaasartuutaasut appasinnerussallutik.
Suliaqarnitsinni piffissaq naatsorsuutigaarput ukiuni 10-15 atussallugu. Ineriartortitsinitsinni naleqassuseq issaaq misiligutissatut nassaani, ujaasinermi nanineqartartuni, taamatullu aamma siaruarterivittut aallaavik tassungalu atugassat kisitsisinngortillugit pissarsianiissaaq ukiut ingerlanerini annertusiartuinnartussani. Tassa atugassarititaasut taamaakkamik, piffissaq sivisooq atortariaqarmat, tamannaavorlu tassa allaassutaa.
Paasissutissiisarnitsinnut malinnaagit.
Nutarterutinik pissarsiit, pingaaruteqarsinnaasunik siammarterneqarsinnaasunik saqqummersoqartillugu.